... دانیشیغین ایکینجی بؤلومو
ـ بورادا نئجه؟! ... بیزیم ادبی گئدیشیمیز بیر نئچه عامیلدن تاثیر آلاراق، باغا سایاغی ایرهلی گئتمکدهدیر. بیر آز گئندن باخاندا، ایرانین تورک ادبییاتی دانیشدیغیمیز مبحثلرین هئچ بیرییله اوست اوسته دوشمور.
: ايراندا گئدن تورك ادبيیاتي حاققيندا دئمهلييم كي؛ مسلهیه نئچه يؤندن ياناشماق اولار. مدني-ايجتيماعي تضييقلره باخماياراق، ان دانيلماز مسله، ادبي پروسهسينين دايانديريلماماسيدير. ادبي پروسه ايستر فارسجا، ايستر آنا ديلیمیزده داوام ائتميشدير. (فارسجا دئديييمده فارسجا يازان آذربايجانليلارين ادبيیاتيني دئييرم.) سؤز يوخ كي، آنا ديلده يارانان ادبيیاتين ديليميزين اينكيشافي مسئولييتيندن باش قاچيرماماغي، اونو بيزيم بحثيميزين و هر بير جيددي موباحيثهنين اساس داياناجاغينا چئويرهجكدير. يعني ادبيیاتين اساس ميقياسي ديلدير. آمما فارسجا يارانمیش آذربايجان ادبيیاتي، او دؤور ضياليلاريميزين ياراديجيليغيندا، اساس فايز آلديغي ادبي-فلسفي پروسهميزين اؤنملي بير پاييني اؤزونده ساخلاديغي اوچون آراشديريلمالي و موباحيثهيه قويولماليدير.
آنا ديلیمیزه گلديكده، چوخلارينين سؤیلهدییی کیمی، بو ديلده اولان ايكي ادبيیاتين اولماسينا اينانميرام. ايكي ادبيیاتين اولماسينا فيلولوژي و ديلين ستروكتورال نيظامي باخيميندان اساس فرقلنمهلر اولماليدير. بير ديلين ايكي ادبیياتي اولا بيلمز. بير منطقهنين آيري منطقهلرله تاريخي، ايجتيماعي، سيیاسي تجروبهلرينين فرقلنمهسيندن ادبیيات آيريليغي يارانمير. ايللر اؤنجه، فارس تحكيهچيلييينين دؤرد اساس منطقهيه بؤلوندويو حاقدا بير مطلب اوخوموشدوم:[1]
1- آذربايجان و ايرانين شومال غربينده يارانان ادبیيات 2- خوزيستان و ايرانين گونئیینده (جنوبوندا) يارانان ادبیيات 3- ايرانين مركزي شهرلرينده (اصفهان، شيراز و ...) يارانان ادبیيات 4- ايرانين شومال شرقينده، اؤزللیکله خوراساندا يارانان ادبيیات.
يازي اوسلوبو باخيميندان اولان اوخشارليقلار و ايچ قورولوشلاريندا بعضي يئكنسقليكلره گؤره، بيرينجيیله ايكينجي بؤلومو بير دستهده، اوچونجویله دؤردونجو بؤلومو ایسه آيري بير دستهده يئكونلاشديرماق اولوردو. يعني ايكي اساسي دستهده يئرلَشه بيلن دؤرد ادبيیاتدان صؤحبت گئديردي. بو بؤلمهلرين بؤلونمه فلسفهسي نه جينسدندير؟ فارس ادبیياتيندا نئچه ادبيیات ياشايير؟ منجه، بو بؤلمهلر تام عئلميدير، آنجاق بونلارين هئچ بيري ادبيیات آيريليغينی يارادا بيلمز. بس بو آدلانديرمالار یانلیشدیرمی؟ منجه يوخ. بونلارا ادبي تنقيدين ايشلك لوازيماتي كيمي باخماليييق. تبريز ادبیياتي، اورمو ادبیياتي، اردبيل ادبيیاتي، زنجان ادبیياتي و باشقالاري. بونلارا آرتيرين گونئي ادبیياتي، قوزئي ادبيیاتي، بورچالي ادبیياتي، دربند ادبیياتي، قازاقيستاندا يارانان آذربايجان ادبیياتي و باشقالاری. بو بؤلمهلر، هاميسي واحيد مخاطبين یارارلانا بيلهجك ديل، آتالار سؤزلري، تاريخي ذئهنيتلر و اورتاق فونكسييونال قيرامئرين اورتاقليغينين گوجلولويو اوزره آذربايجان توركجهسينين ادبیياتي سيرالارينداديرلار. سؤزو اوزالتماغيمدان بونو دئمك ايستهييرم كي، آذربايجان جمهوریتینده گئدن ادبيیاتين بيزله اولان موناسيبتي مثلن آنادولودا گئدن ادبيیاتين بيزله اولان موناسيبتیيله عئيني دئييل. تورك ادبيیاتي بحثينه گيرديكده، اونلارلا (و ها بئله بوتون باشقا تورك ميللتلرله) بيرگه تورك ادبیياتي سيراسيندا اولساق دا، آذربايجان جمهوریتی ادبيیاتي ايله بير ادبیيات ايچينده ياشاييريق. بيزيم شئعرلريميز اونلارين درس كيتابلاريندادير و اونلارين متنلري بيزيم ادبيیاتچيلاريميزين ايللرله دايانديقلاري ادبي نمونهلر ساييلير. كيپ بير ادبي علاقه واردير و بو ادبي علاقه تاريخي اينكيشافيميزين جانينا ساريليبدير. هئچ حيصصهنين ادبیياتي، او بيري تايين ادبيیاتيندان موستقيل و تكجانينا كاميل دئييل. بوتون تضييق ائديجي سيیاسي-ايجتيماعي عاميللر، ايللر بويو بو آيريليغي ديكته ائده بيلمهيیب، بو علاقهلري آرادان قالديرا بيلمهميشلر. آذربايجان رئسپوبليكاسي ياراناندان بري، بو ادبي آلوئرلر داها دا آرتميشدير. «قوزئي ادبیياتي» و «گونئي ادبيیاتي» تئرمينلري، سيياسي تاريخي ايجتيماعي فاكتلارا اساسلاناراق، دوغرو بير علمي آراشديرما آپارماق اوچون تئرمين حدديندهديرلر. بس قوزئي ادبيیاتيني توركیيه توركجهسيیله توتوشدوروب، بير شراييطده ترجيح و يا سئچمه مرحلهسينه گتيرمك بوتونلوكله یانلیشدیر. توركييهنين چوخ ياخين اولان اؤنجول ادبیياتيندان اولدوقجا فايدالانماليييق. دؤورهسينه دووار چكن اؤزو حبسده قالاجاق، آمما متنلريميزين آذربايجان متني اولماسيني اونوتماماليييق. بعضن گنجلريميزين اثرلرينده يارانان بو ناقيص توركييهلشمهني ادبیياتيميزين اينحيرافي مسيرلريندن بيليرم و اونون ادبیيات تاريخيميزين آرخالانا بيلهجهيي بير حركت ياراتما قابيلييتينه اينانميرام. قويون «آنار»ين «اوتئل اوتاغي» اثريندن نئچه سطير اوخويوم:
«... آمما کريمي ان چوخ تعجوبلنديرن، حتتا بير آز پريشان ائدن او ايدي کي، بوردا، آنکارادا دا، معروضهسي بؤيوک رئاکسييا دوغورمادي. چيخيشيندان سونرا، يالنيز چوخ قوجا بير کيشي - بو مشهور قورقودشوناس فخرالددين بهي ايدي – چَليیينه داياقلاناراق، کريمـه ياناشدي، تبريک ائتدي - بئن عؤمروم بويو ائثئرلئريمدئ تورکلرين بو توپراکلاردا ميلاددان چوخ اؤنجه يئرلئشديکلئريني کانيتلاميشيم - دئدي.
صديارين معروضهسي قات-قات داها بؤيوک اوغور قازاندي. اليفبا مسلهسيندن دانيشيردي، «خ»، «اَ» حرفلرينين آذربايجان ديلينده هئچ بير اهمييته ماليک اولماديغيني ايثبات ائديردي. «بو حرفلر عايني ديل اولان آذري لهجهسيني تورکييه تورکجهسيندن آييرير، بو حرفلر بيزه گرک دئييل» - دئييردي. بو سؤزلردن سونرا، سالوندا گورولتولو آلقيشلار قوپدو.
آنکارادا «ستاد» اوتئلينده صدیارلا بير نؤمره ده قاليرديلار. کريم صدیاري اوغورويلا تبريک ائلهيندن سونرا، سوروشدو:
- دئييرسن ديللريميز آراسيندا هئچ بير فرق يوخدور؟
صدیار:
- البتته، - دئدي. - نه فرقي وار کي، سنجه؟
کريم:
- ايندي آشاغيدايديم، - دئدي. - وئستيبولده[2]. باکيدان توريستلر گليب. بيزيم بو اوتئلده يئرلَشيرلر. بئله بير ديالوق ائشيتديم. اينضيباطچي بيزيم توريست قادينلاريميزين بيرينه:
- سيزه ايکي کيشيليک اودا وئرييوروم، - دئييردي. قادين حيددتله:
- منه اؤزگه کيشيلرله نؤش اوتاق وئريرسن، - دئييردي، - اؤز اريمه نه گليب بهيَم.
اينضيباطچي:
-ائر نه، کوجامي؟ - دئييردي. قادين داها آرتيق غئيضله:
- قوجا نؤش اولور، - دئييردي، - لاپ جاوان، بيغي بورما جئييلدو.
صدیار شاققاناق چکيب گولدو.
- بوشلا، سن آللاه،- دئدي. - بوردا بئله چيخيش ائلهمک لازيمدي، برات. گؤردون نئجه قارشيلاديلار؟ آيري جور دانيشارسان بير ده چاغيرمازلار. آمما اؤز آراميزدي، او بارداکي قيزي گؤردون. عنتيقه شئيدي هه... حؤکمن تانيش اولاجام اونونلا. ياخشي سنين ايشلرين نئجه اولدو؟...»
(آنار اثرلري 4- جو جيلد، سون اون ايلين يازيلاري (1903-2003)، شئعرلر، نورلان نشرياتي، باكي 2004)
اثري بوتونلوكله اوخوماق لازيمدي. بورادا عوام آراسيندا گئدن بيزيم ضياليلاريميزدا گئدير. گاهدان گؤرورسن بيري «كيشيسل» دئيير، آنلامي دا «فردييت»دير. هله «سل»و «سال» سونكلرينين آذربايجانجانين قرامماتيكاسيندا يئرلي اولوب اولماماسي بحثينه وارميرام. اونونلا دا، بئله منجه بو سؤزجويون آنلامي آذربايجان توركجهسينده فارسجا «مردانه» سؤزجويونون قارشیلیغی اولا بيلر. بئله سؤزجوكلر و بئله داورانيشلار چوخدور. بو سؤزجويو ده سؤز چكيب تأكيد دورومونا گتيردي.
بير ادبيیات، بلکه ده بير منطقهده داها چوخ اينكيشاف ائتدی. قوزئي ادبیياتينين اينكيشافي بو جينسدندير. آيري ادبيیاتلاردا دا، بئله حاديثهلر آز اولماميشدير. اؤرنك اوچون فارس ادبیياتي اورتا آسيادا اينكيشاف ائتدييندن نئچه عصير سونرا، ايرانين مركزي شهرلرينه يول آچماميشديرمي؟
سیز دئمیشکن قاييداق ایرانین آذربايجان ادبییاتینا. دئديیيم كيمي اساس بحثيميز توركجه يازيلان ادبیياتدا اولماليدير، لاكين اينديكي ميللي پوئتيك تفككوروموزون اساس بير پايي فارسجا يارانان ادبيیاتدا كئچميشدير. بو ادبیياتين آراشديرماسیيلا، چوخلو جيددي پروبلئملريميزي آراشديرميش اولوروق.
ادبیياتيميزين قوزئي و گونئي بؤلوملرينده گئدن اينكيشافيني، فرقلريني و اوخشارليقلاريني دوشونمك اوچون، «رضا براهني»نين فارسجا يازيلميش «رازهاي سرزمين من» آدلی رومانينين «ائلچين افندييئو»ين «اؤلوم حؤكمو» روماني ايله توتوشدورماغي فايدالي گؤرورم. منجه بونلار ياخشي نمونهلردير.
هر ايكي اثرده آذربايجان پروبلئمي واردير. هر ايكي اثرده موسللط سيياسي سيستئم ايفشا اولونور. هر ايكي اثر موختليف يوللارلا اولسادا فورمادا يئني دهييشيكليكلره ال آلتما دغدغهلري واردير. هر ايكي اثرده آذربايجان طالئعينه حاكيم اولان تانينميش شخصلرين عئيني حضورلاري واردير. بو اثرلرين يازيلما تاريخلري ده ياخيندير. هر ايكي اثرده باخيش بوجاغي ايله معلومات دايرهسينين آراسيندا اولان ستروكتورال رابيطهيه ووقوف واردير. پوئتيكا باخيمدان نئچهسسليليك حدودونو و نائلیيتلريني، اوبرازلارين معلومات داييرهسیيله اوخوجونون معلومات داييرهسي آراسيندا اولان موناسيبت تعيين ائدير.
دئدييیم كيمي، سون ايللرده، ايراندا فارس ادبیياتي، تاريخي ايجتيماعي سيياسي ضرورتلره گؤره نئچهسسليلييه دوغرو آدديم آتمايا جهد گؤسترميشدير. بونون، دونيا ادبیياتي كيمي، خاريجي عاميللري اولسا دا، گوجلو داخيلي موحرريكلري واردير. «رازهاي سرزمين من»ـي، بو جهدين ايلك نمونهلريندن سانماق اولار. آمما بو حركت هله اؤز اينكيشاف ائتميش نمونهلريني اوزه چيخارماميشدير.
«رازهاي سرزمين من» راويلرين موختليفلييينه اساسلانسا دا، نئچهسسليلييي اوبرازلارين ايچ دونيالارينا چكه بيلمهميشدير. يعني اينسان پسيخولوگيياسينا ضعيف ياناشاراق، بؤحراني اؤز زامان و مكانيندان آيري زامان و مكانلارا ضعيف توللاماقلا، بؤحراني اينسانين ابدي-ازلي بؤحرانلارينا قووشدورا بيلمهميشدير. عئيني فاكتلارين آلتقاتلاريندا گئدن دونيانين سسي يوخدور. اثرده «پهلوي» رژيمي ايفشا اولونور. بو ايفشا، درينلره دالمير يعني رژيمین آرخاسیندا دايانان فلسفي-تاريخي تفككورون قورولوشونا و بو قورولوشون دئوريلمه ضرورتينه ياناشمير. اثر بو سيستئمي ياراديب، اونو قبول ائدن اينسان ذئهنييتينه توخونمور. بو ايش، اينسان آنلاميندا اساس باخيشين جينسينين دئوريلمهسيني طلب ائديردي و منجه روماندا و رومان ائتکيلنن عئيني زامان و مكاندا، بو ضرورته ووقوف يوخ ایمیش. بو، «رضا براهني»نين يوخ، بوتون ايراندا گئدن تفككورون اؤزلليیي كيمي ده قلمه آلينا بيلر. آنجاق بيز تحكیيه حددينده دانيشيريق. اثرين بعضي سطيرلري ژورناليستيك معروضهلره اوخشايير. ايجتيماعي سيخينتينين و اينسان روحونون ابدي ازلي ووجودو روماندا غاييبدير.
«اؤلوم حؤكمو» ايسه عومومن ايلاهي باخيش بوجاغييلا يازيلسا دا، بو ايلاهيليك اوبرازلارلا محدودلاشان بير ايلاهيليكدير. تكجه اون آلتينجي فصلي، «مورشود گولجهاني» آدلی فرعي بير اوبراز روايت ائدير. بيلدييینيز كيمي، آیری آیری راويلرين مونولوق كيمي ايفا ائتديكلري روايت، تكاوبراز سيستئمينين علئيهينهدير و عومومن موختليف راويلرين روايتلرينين يئكونلاشماسيندان، اوخوجو بير جوره ايلاهي باخيشا ياخينلاشا بيلير. «اؤلوم حؤكمو»نون محدود ايلاهي باخيش بوجاقلاري، اوبرازلارين بير بيريندن نئجه خبرسيز اولدوقلاري بير آتموسفئري، چوخ عئيني بير شكيلده گؤستره بيلير. واختيیله «عبدول غاففارزاده»نين قارداشي «خيدير موعلليم»، «خسرو موعلليم»له بير مكتبده درس دئميش، اورتاق بير مسله اوزره «خيدير موعلليم» گوللهلهنيب، «خسرو موعلليم» ایسه سورگونه گئتميشدير. بونو، «عبدول غففارزاده»، «خسرو موعلليم»له اوزلَشنده بيلمير. «خسرو موعلليم» ده بيلمير. اونلارين موستقيل موناسيبتلري اولور. طلبه «موراد ايلديريملي»نين داييسي «موراد ايلديريملي»، واختيیله «هاردروت» طاعونوندا «خسرو موعلليم»له بير حاديثهده اولموشلار. («خسرو موعلليم»ـين بوتون عاييلهسيیله «موراد ايلدريملي» همين حاديثهده اؤلورلر.) طلبه «موراد ايلديريملي» ايله «خسرو موعلليم» ده بو كئچميشدن موستقيل موناسيبتلر قورموشلار. رومان بئلهسي حاديثهلرله دولودور. اوبرازلار آچيقجا بير بيرلرينه و حتتا اؤزلرينه بلد دئييللر. «ائلچين افندییئو» سانکی بير علاقهلر شبكهسي يارادا بيلميشدير. اثر دونيانين نئچهسسلي و مورككب ووجودونا ياخينلاشا بيلميشدير. دوغروسو، نئچهسسليليیي مورككبليكده تاپا بيلميشدير. «ائلچين افندییئو» اينسانلارين نئجه اؤزلري ده خبرلري اولمايان اولايلاردان ائتکيلنمهلريني اوغورلا اوزه چكيب، اينسانلارين حتتا اؤزلرينه گيزلي اولان بعضي حيصصهلريني اوخوجونون گؤزو اؤنونه گتيرير. مورككب اينسان ياراتماق اوچون مورككب اينسانا اينانماق لازيمدير.
بو ايكي اثر، گونئي و قوزئي اينسانلارينين ايجتيماعي سيياسي فلسفي دوروملاريني ايضاح ائده بيلهجك قابليتلره ماليكديرلر و اونلار حاقدا اطرافلي بحث لازيمدير. «رازهاي سرزمين من» آنا ديليميزده يازيلماسادا ان آزي پوئتيك پروبلئملريميزي آناليز ائتمهده ان ايشه گلن متنلردن دير.
ـ آذربایجان ادبییاتیندان دانیشدیقدا، یالنیز و یالنیز آذربایجان دیلینده یازیلمیش ادبییاتدان دانیشیریق. آنا دیللی حیکایه ادبییاتیمیزی اساس توتوب اونا گؤره دانیشیغینیزی ایستردیم.
: باخين! باياقدان دئديكلريمي تيكرارلاييرام؛ ادبيیاتين اساس ميقياسي ديلدير. يعني اثر نه ديلده يازيلارسا، او ديلين ادبيیاتي حئسابلانير. آمما بيز بوتون دونيادا اولدوغو كيمي پوئتيكاميزي و ادبي پروسهميزي بيزيم دغدغهلر و شراييطيميزده يارانان فارس ديللي ادبيیاتا ائعتيناسيز آپارا بيلمهريك. «نيظامي»سيز و «رومي»سيز اورتا شرق ادبيیاتيندان دانيشماق اولماز. آوروپادا دا بئلهدير؛ چوخلو اؤلكهلر ميللي ادبيیاتلاريني قوراندان سونرا دا، پوئتيكالاريني اؤنجهلر ياراتديقلاري لاتين ادبيیاتيندان محروم ائتمهميشلر. بونو نظري بحثلريميزين ايمكانلاريندان حئسابلاماليييق. يوخسا اساس ادبيیاتيميز اولان آنا ديللي تحكييهميزدیر. اساس آنا ديلدير.
آذربايجان ادبيیاتيندا گونئي مسلهسينه گلديكده، نئچه يؤندن ياناشماق اولار. بيريسي يازارين هارالي اولماغيندان آسيلي اولماياراق، گونئي دغدغهسي و اونون پروبلئملريني اؤزويله ياشادان ادبيیات. بو اثرلري «جليل ممدقولوزاده»ـدن باشلاماق اولار. بئلهلیکله، «محمد سعيد اوردوبادي»نين «دومانلي تبريز» آدلي روماني باشدا دورور. «ميرزه ايبراهيماوو»ـون «گلهجك گون» روماني و «جنوب حيكايهلري» ده بو سيراداندیر. زنجير هله ده داوام ائدير، «آنار»ين «آغ قوچ، قارا قوچ» باشلیقلی اثريني ده بو جينسدن بيلمك اولور.
ايكينجيسی، ايراندا دوغولوب بو فضادا بويا باشا چاتان ناثيرلرين يازديقلاري ادبيیات. گونئيلي دئمكدن هدف گونئيده دوغولماق اولسا، بونلارين سيراسيندا گونئي دوغوملو «مير جلال پاشايئو» و «ميرزه ايبراهيماوو» كيميلريني ده آد آپارماق اولار. آنجاق بيز، گونئيده دوغولماق و گونئي دغدغهلي اولماقدان باشقا، بو فضانين ادبي تضييقلري آلتيندا ياشاييب بورادا اولان ادبیيات شراييطينده يارادانلاري نظرده توتوروق. ان آزي عؤمورلرينين اساس بير حيصصهلريني بو ادبیيات شراييطيیله ياشامالاريني اساس توتماليييق. مسلهنين كؤكونو 20-جي عصرين اووللريندن باشلانان تجددود و يئنيلنمه آدلانان تحرروكاتدان باشلاماق اولار. بونو، بو دانيشيقدا گئدن مقصديميزه اويغون گؤرمورم. منجه جيددي تحكيیهچيليك ايكينجي دونيا موحاريبهسيندن سونراكي نيسبي آزادليق فضاسيندا و يئنيجه آياق توتموش آنا ديللي مطبوعاتين حيمايهسينده يارانان اثرلرده اؤزونو گؤسترير. «ميللي حؤكومت» بو ادبي-ايجتيماعي اينكيشافدا اساس رول اويناميشدير. مسلهني جنجالا چكمك لازيم دئييل. هئچ بير سيیاسي جريان، بو قدَر بیزیم دیلدن حیمایت ائتمهمیشدیر. سیياست بحثلريني سیياست آداملارينا بوراخيرام، آمما بو اولايين ادبیيات عالمينده اولان عئيني نتيجهلريني دانيلماز بيليرم. او دؤورون دؤوري مطبوعاتيني واراقلادیقدا، چوخلو آدلاري گؤرمك اولور. بو نسلين ضياليلاري كؤز آلتيندا قالان اود كيمي، يئرلي ادبیياتيميزي و وارليغيميزي، «پهلوي» دؤورونون مدني سيخينتيلی ايللریندن كئچيريب اينقيلابدان سونراكي نسيله يئتيرهجكلر. بونلارلا اينقيلاب نسلينين آراسيندا دؤرد يا بئش نسل ضيالي دايانير. اونلار بو وارليغي صاحیب چيخا بيلهجك بير نسيله يئتيرينجه قوجالاجاقلار.
ـ قاييداق تحكيه بحثينه! ايران آذربايجانينين تحكييهسي نه اولايلاري باشدان كئچيرميشدير؟
: دوغرودور آذربايجان ضياليليغي موستقيل بير بحثدير. البتته من تحكييهميزي ائتكيلنديرن عاميللردن دانيشيرام. سيز دئيهن كيمي كئچك اؤز يئرلي تحكييهميزه. ايلك تحكييهچيلريميزده سولچولوق گوجلودور. بونو فیرقهچي و يا تودهچي يازيچيلارين نه سوييهده حيزبي ايدئاللارا ياناشماقلاريندا آيدينجا گؤرمك اولور. آمما فيرقهچيلره گلديكده، سوسياليزمله ياناشي و گاهدان حتتا اونو كؤلگهيه سالاراق، ميللييتچيليك و يئرلي شاخيصهلري دهيرلنديرمک گوجلودور. بو فاكتور تاريخي مؤوضوعلاردا يازان يازارلاريميزدا داها بلليدير. منجه آذربايجان ضياليسينين تاريخ دغدغهسي اولماسي و بو دغدغهنين روماندا و تحكييهده نئجه عكس اولونماسي، آراشديرما مركزي اولا بيلهجك بير مسلهدير. تاريخيميز باجاسيندان تحقير اولماميشيق بهيَم؟ پروفسور «محمدتقی زهتابي»نين اينقيلابدان سونرا یاییملانان تاريخ كيتابلاري، ـ اونلارین باها قييمتينه باخماياراق، ـ گرَك ده ان چوخ ساتيلان كيتابلاريميزدان اولسونلار. تاريخ مسلهسي بيزيم نئجه اوبراز ياراتماغیميزي دا ائتکيلنديريبدير. «ميللي حؤكومت»ـدن سونرا ياساقلانميش ادبيیاتين (جان قورتاريب قالان) يازارلاري كؤچموش اولورلار. گونئي ادبيیاتينين اساس پايي موهاجيرت ادبيیاتي اولور. يئرلي اوخوجونو الدن وئرميش يازارلار، قوزئيلييه و يا گلهجكده اينساني حوقوقونا ماليك اولموش نسيللره گؤنئيدن يازماغي اساس توتورلار. بورادا ايسه گيزليجه تحكييهني خصوصي بیر پروسه كيمي داوام ائتديرنلر ده واردير. باياق دئديييم كيمي، «گنجعلي صباحي» بونلارداندير. «قهرمان قهرمانزاده»ـني ده، 1958-جي ايلده سووئتلر اؤلكهسينه پناه آپارينجا بو جينسدن سايماق اولار. «حبيب ساهير» و «محمدتقی زهتابي»نين ده اساس دغدغهلري تحكييهچيليك اولماسا دا، بو ژانردا ائلهديكلرينه گؤره بورادا يئر وئرمك اولار.
سيخينتي، موهاجيرت و مدني چاتيشمامازليقلار، بورادا گئدن ادبيیاتي من «ضرورت فضاسي» آدلانديرديغيم بير شراييطه گتيریب چیخارمیشدیر. منجه، بو شراييطده گئدن ادبيیاتين پوئتيكاسينا و نئجهلییینه (هئچ ده موجه اولمايان) ائهمالكارليقلا ياناشماق، اؤزو آراشديرمالي بیر مبحثدير. بو ائهمالكارليغين بير وارثي ائله بيزيم اينديكي نسليميزدير.
آمما كئیيفيت باخيميندان، «عباس پناهي ماكويي»ـني ایران آذربایجان تحكييهچيلييينين اؤنملی يازارلاريندان بيليرم. «عباس پناهي» هر نهدن اؤنجه، رومان يازاريدير و رومانچيليقدا دا، تاريخي رومانيميزين اينكيشافيندا اساس رولو واردير. «پناهي»نين دوغوم ايلي 1281دير و ياش باخيميندان ايرانين بيرينجي نسل تحكييهچيلريله ياشيد حئسابلانير. پناهي اؤزو اؤز اؤزلويونده قطعييتله گونئي ادبيیاتي آدلانديرا بيلهجهييميز بير ادبيیاتدا سيغاراق گوجلو بير ادبي پروسهدير. تأسسوفله اونون آنا ديلیمیزده يازديغي اثرلر، عومومي اولاراق، عرب كؤكلو اليفباميزدا چاپ اولماميشدير. بو اساسي بیر بوشلوقدور و بونون آرادان قالديريلماسيني آرزولایيرام.
«فتحي خوشگنابي»، «حميد محمدزاده»، «فيروز صادقزاده»، «محمد داداشزاده»، «الف. نورانلي»، «م. ارمغان»، «صمد محمودزاده»، «قاسم فيروزان»، «ع. كاتبي»، «صمد صباحي»، «بهيلر حائلي»، «باقر افتخاري»، «سهراب طاهير»، «رحيم دقيق (جادنيكو)» و باشقالاری. قلمدن سالديقلاريم دا واردير. بو نسلين يازيلاريني سهمانلاييب، چاپا و تحليل اؤنونه چيخارماليييق. صيرف «سهراب طاهير»ين آلتي رومانيندان خبريم وار، آمما هله ماتئرياللار اولدوغو كيمي الده دئييل. بو بیر عومومي و گئنيش هيممت طلب ائدن آراشديرما ماتئرياليدير.
«اينقيلاب»ـدان سونرا، مطبوعات فعاللاشير. سايديغيم آدلارين نئچهسي، ايللرله گيزليجه الده ائتديكلريني گنجلرله بؤلوشمهيه باشلاييرلار. ايلك اؤنجه، ديل مسلهلري حلل اولونماليدير. ياشليلاردان كئچرسك، حؤرمتلي «ناصر منظوري»نين يارادیجیلیغینی اساس بير كؤرپو كيمي بيليرم. 1380-جي ايلدن بری، يئني بير نسل گليشمکدهدیر. «ناصر منظوري» بو نسل ایله «اينقيلاب» چاغينين يازارلاري آراسيندا بير كؤرپودور. مسلهنين اهمييتينه گؤره، آدلاري سادالاميرام. بو بير موستقيل دانيشيق و عئلمي بير آراشديرما ماتئرياليدير. ادبي چاليشمالاريمدا و يازديغيم تحليللرده بو ايشي باجارديغيم قدهر يئرينه يئتيرمهيي مقصد گؤتوروب، حاضيرلاديقلاريمي ياخين گلهجكده اوخوجو الينه يئتيرمك آرزوسوندايام.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
* دانیشیقدان سونرا؛
ـ بوردا، دانیشیغیمیزین آخاریندان بیر آز آیری دوشسه ده، ائله حیکایه ادبییاتیمیزین چرچیوهسینده اوچ باشقا قونویا دا توخونماق ایستردیم:
1. ادبي موباحيثهلرده، هردن شاعيرانه نثردن ده سؤز گئدير. سيز نئجه دوشونورسوز؛ شاعيرانه نثرين يئري تحكييه ادبيیاتيندا نئجهدير؟
هرنهدن اؤنجه نئچه مسلهني آيدينلاتماليييق؛ شاعيرانهلييي، شئعري و ژانرلارين ان كيچيك اجزالارينين نه اولدوقلاريني. سورغو موضئعيندن باشلاييرام. بو نئچه جوملهني نظرده توتون. «بو فيلم شاعيرانهدير.»، «بو تابلو شاعيرانهدير.»، «بو ناغيل شاعيرانهدير.» و... بونلاري دئيهنده نهيي دئمك ايستهييريك؟ اثرين متنينده اونو شاعيرانه يا غئيري-شاعيرانه ائدن نه واردير كي؟ بونون صنعتده نه شأني واردير؟ شئعر ايله اؤزل موناسيبتي وارديرمي؟ باشقا صنعتلرله نئجه؟ اصلن صيرف صنعته عاييدديرمي؟ مثلن «نه شاعيرانه منظرهدير.» دئينده نه دئمك ايستهييريك؟
سوسور دان سونرا داها سيموول، شئي ايله برابر دئييل بلكه داللين مدلول ايله ايشاره ائديجي موناسيبتي واردير. يعني ديل عونصورلري، يالنيز موناسيبتلر سيستئمينين اجزاسي كيمي معنالانديريليرلار. بو سؤز؛ داللين چوخدا مدلولدان آسيلي اولمايان وارليغيني اوزه چيخارا بيلن موضئعين باشلانيش نؤقطهسيدير. شئعر سؤزجكدن يارانير يوخسا جوملهدن؟ سورغو تزه دئييل. منجه بو سورغو اونون كؤكو يعني سوسورون آرايا چكدييي موضئعين اهمييتيني گؤسترمهده داها اؤنم داشييير.
قاييداق شاعيرانهلييه. اورتاق «شاعيرانه» لفظيني ايشلهده بيلديييميز قابيلييت، موختليف ژانرلارين هانسي اورتاق ووجودلارينا دايانير. يعني بير ناغيلي، بير حيكايهني، بير شئعري ، بير رسيمي و بير فيلمي شاعيرانه ائدن نهدير؟
آزجا ديققتله بو اورتاق عونصورو اشيا آراسيندا گئدن داخيلي موناسيبتلرده ايزلهمك اولار. منجه شاعيرانهليك اشيا آراسي ائستئتيك موناسيبتلردير.
شئعرين ده باشقا ژانرلار كيمي شاعيرانهليكدن پايي واردير. شئعر صيرف شاعيرانهليكله شئعر اولا بيلمز. باشقا ژانرلاردا بئله، شاعيرانهليكله كيفايتلنه بيلمزلر. بحثين بير اوجو شئعر تعريفي حاقدا گئدن بحثلره يول آچير و بو دانيشيغيميزين هدفي دئييل. آمما شئعرين دالللار (/سؤزجوكلر) آراسيندا گئدن ائستئتيك رابيطهلردن يارانماسيني قبول ائدرسك، سورغوموزون جاوابينا داها ياخين اولابيلهجهييك.
تحكييهنين اساس عونصورو جوملهدير. يعني ان كلاسيك تعريفله دئسك، روايتين اوچ اساس حيصصهسي يعني باشلانيشي (/موقددمهسي)، جاني و قورتولوشو اولماليدير. بونلاري ان آزي بير جوملهده يئرلشديرمك اولار. سؤزجكدن فايدالانماق ايستهييريكسه زمينه ياراتماليييق.
نثر، شاعيرانهلييه دوغرو گئده بيلر. بوتون صنعت ژانرلاري شاعيرانهليكدن فايدالانان يئرده نثر نييه فايدالانماسين. بو بير ايمكاندير و ايمكانلارا گؤز اؤرتمك عقله اويغون دئييل. تحكييه، اشيا آراسيندا گئدن ائستئتيك رابيطهيه گيريشه بيلر آمما بو رابيطه پوئتيكا طلباتي اساسيندا اولماليدير.
ائله همان «اؤلوم حؤكمو»ندن نئچه سطير اوخويورام:
«...
اودونلارين اوستونه قالانميش مئييتلرين ان يوخاريسينداكي حكيم خودياكووون جسدي ايدي و تونقالين آلووو شؤعلهلنديكجه بير كناردا دايانيب هيجاندان ديزلري اسه- اسه، اوركلري دؤيونه- دؤيونه او دهشتلي تونقالا تاماشا ائلهين يئرلي پارتييا و كومسومول فععاللاري، حكيم خودياكووو او ساعات تانيدي. فايتونچو اووانئسين قاپيبير قونشوسو اولان بو خئييرخاه، خوشصيفت، گؤزو توخ، ضيالي آدام پارتييا ايشچيلريني، كومسومولچولاري دا آز موعاليجه ائتمهميشدي و ايندي بو آدامين اؤزونون تونقالدا بئلهجه يانماسي، او بير قالاق مئيييتين اوستونده بيرينجي اولماسي، ائله بيل كي، او گئجه او تونقالين قورخوسونو، واهيمهسيني داها دا آرتيريردي.
آلوو گئت- گئده قيزيشديقجا بيردن حكيم خودياكووون الي ياواش- ياواش قالخماغا باشلادي؛ البتته، تونقالا باخان او آداملار باشا دوشوردولر كي، ايستي شيددتلنديكجه عضلهلر ييغيشير و حكيم خودياكووون قولو دا بونا گؤره ياواش- ياواش قالخير، آمما او دم او الين ائلهجه ياواش- ياواش قالخماسيندا، ائله بيل كي، بير هده وار ايدي، ائله بيل كي، طاعون بوتون دونياني هدهلهييردي. عئيني زاماندا، او الين او جوره قالخماسيندا، عومومييتله، دونيانين گوناه ايشلرينه بير خبردارليق دا وار ايدي و اوزاقدان او تونقالا باخان يئرلي پارتييا و كومسومول فعاللاري آراسيندا بير سيرا وظيفهلي آداملارين (بير-بيرلريندن خبرسيز!) بوتون ايچيني غريبه بير حيسس بوروموشدو؛ قورخو ايله موتأثثيرلييين، پئشمانچيليغين قاريشيغي.
...»
بو مثالي گتيرمهييمدن اشييا آراسي ائستئتيكانين، گؤزل فضالاردان يازماقلا فرقيني آيدينلاشديرماق ايستهديم. سئنتيمئنتال و اورهيي نازيك آداملار اوچون چوخدا گؤزل دئييل آمما اوندا داخيلي بير شاعيرانهليك واردير. « آلوو گئت- گئده قيزيشديقجا بيردن حكيم خودياكووون الي ياواش- ياواش قالخماغا باشلادي.» بو شاعيرانهلييي تداعيلر داييرهسينده ده بحثه چكمك اولار.
باشقا بير ميثال؛ ايسماييل شيخلينين «اؤلن دونيام» اثريندن اوخويورام:
«...
چاپيق امراح بوتون بونلاري يادينا سالديقدا اوشورگهلندي. بوزوشهرک بوخارييا ياخينلاشدي و الينده کي اودونلاري اوجاغا آتدي. بوخاري قورلانيب آلوولاندي. شهر آلينديقدان سونرا اوچ گون آپاريلان تالاني، قوشقار چاييني کئچمک ايسترکن سويا غرق اولانلاري گؤزونون قاباغينا گتيردي. سئللهمه ياغيش آلتيندا آشيب-داشان گنجه چاييندا گؤردويو بير منظره ايندي ده اونو دهشته گتيردي. چاي ساحيلدهکي آغاجلاردان بيريني کؤکوندن قوپاريب سويا سالميشدي. آغاجين دوشدويو يئرده سو ليللهنيب بورولغانا چئوريلميشدي. بو بورولغاندا ايکي مئييت فيرلانيردي. بيري قارايانيز، بيري ساريشين. اونلار بير-بيرينين چيينيندن مؤحکم ياپيشميشديلار. امراح خئيلي اونلارا باخدي و آييرد ائده بيلمهدي کي، بونلار سون آندا بير-بيرلريني بوغوب سويا باتيرماق ايستهميشلر، يوخسا بير-بيرلرينه کؤمهيه چاليشميشلار. ايندي ده بير-بيرلريني بوراخميرديلار. بورولغان ايسه اونلاري گاه سويون ديبينه چکير، گاه دا اوزه چيخارديب فيرلاديردي.
...»
بورادا دا شاعيرانه بير جوملهني دئمهيه نه ساياق زمينهنين يارانماسينا و اوندان نئجه يارارلانمادا پوئتيك و تئكنيكي عاميللري ايزلهمك اولار. (... بورولغاندا ايکي مئييت فيرلانيردي).
پس شاعيرانهليك مسلهسين حلل اولونموش سانيرام. آمما تحكييهچي آيري بير ژانر يعني شئعرين اؤزل ايمكانلاريندان دا فايدالانا بيلرمي؟ يعني نثر ده شئعرييته ياخينلاشا بيلرمي؟ نثرده سؤزجوكلر آراسي ائستئتيك رابيطهيه نئجه توخونماق اولار؟ كوللي بير باخيمدا تحكييهنين ان كيچيك حيصصهسي يعني جوملهنين اجزاسي سؤزجكدور. آمما او دا اؤزونو جومله كاناليندان گؤستره بيلير. يعني بو رابيطهده اساس جوملهدير. «محمدريضا صفدري»نين سون ايللرده فارسجادا «تيلهي آبي» آدلي كيتابي ياييلميشدي. اثر تحكييه اداسي چيخارتسا دا، ايدديعا ائتديي ژانرين حودودوندا قالا بيلمهميشدير. ژانر حودودونو پوزولماز بير تابو سانميرام. لاكين بير اثر ايدديعا ائتديي ژانرين اساس حودودلاريني رعايت ائتمهيهنده او ژانرين آراشديريجيلارينين اثري ژانرا داخيل ائتمهمهلريني طبيعي بيليرم. تحكييهده شئعرييت ده گئده بيلر لاكين بو شئعرييته زمينه يارانماليدير. اونون پوئتيك توجيهي اولماليدير و بيلدييينيز كيمي هر اثرين پوئتيكاسي ايلك مرحلهده اثرين ايچ قانونلاريندان يارانماليدير. «براهني»نين «آزاده خانوم» اثرينه باخين. شيزوفئرنيك سطيرلرين يارانماسينا نئجه زمينه يارانميشدير.
نثردهكي شئعرييته روايتي آپاران ذئهنين داورانيشلاري و اوبرازلارين اؤزللييي اساسيندا دا ياناشماق اولار. بو اؤزونو آيدينجا مونولوق يازيلاردا گؤستره بيلر. مسلهنين بديهي اولماسيندان بحثينه گيرميرم.
2. سون آیلاردا، اینترنت دوشرگهسینده بعضی ادبییاتچیلاریمیزین آراسیندا «ائروتیزم» قونوسویلا باغلی حتتا قیزغین دارتیشمالار اولدو... بونون آردیندا، بو مؤوضوعا دا توخونماغیمیز یاخشی اولمازمی؟
: ادبيیاتدا ائروتيكا تزه بير مسله دئييل. ائله ادبيیاتين اؤزو قدر قيدمتي اولماسيني سانيرام. بيزيم ادبيیاتدا دا، گوجلو ائروتيك سطيرلر و بئيتلر واردير.
اينسانين هر بير حيسسي كيمي ائروتيكانين دا متنده حاضير اولما حاققي واردير. هئچ كيم بو حاققي دانايب و يا آلا بيلمز. «فرويد» بو مسلهنين اينسان پسيخولوگيياسيندا نه درجهده اؤنم داشيديغيني دوشونمهيه اساس يول آچميشدير. گاهدان بؤيوك اثرلرده ائروتيك سطيرلرين اولماماسي بؤيوك نوقصانلار يارادا بيلر. آمما ائروتيك يازييا، اثرين ايچيندن طلبات اولماليدير. يعني متنين ايچ قايدالاري گرك اونون ضرورتيني اوزه چكسين. ايدئولوژيك و يا كونسئرواتيو جمعييتلرده بو مسلهنين ياساق محدوده حئسابلانماسي، بو مسلهني خطرلي و يا اينحيرافي يوللارا چكه بيلر. بئلهكي يازيچي اونو بير عوصيان بايراغي كيمي ايشلتدييندن اثرين داخيلي ايستكلريني و ضرورتلريني حاشييهيه ايتهلهيير. گاهدان داها دقيق باخارساق ادبي اثر ياراتمير. جينسي مسلهني عونوان ائدير. گاهدان غئيري-ادبي آلقيشلارلا دا اوزلهشير. بو آلقيشلاري محدود جمعييتين ياساقليقلار اؤنونده پسيخولوژيك داورانيشلار حيطهسينده معنالانديرماليييق. «اوسكار»، «كان» و يا هئچ بير فيلم فئستيواليندا پورنو بير فيلمين اولماسيني گؤزلهميريك كي؟ غربين پورنو فيلمين يارانماسينا پسيخولوژيك دلاييلي واردير. بو بحث منيم تخصصوصوم حيطهسينده دئييل و البتته يئري ده بورادا دئييل. آمما هئچ بير توجيه پورنو بير فيلمي جيددي صنعت دغدغهسي اولان بير فئستيوالين حددينه يئتيره بيلمز. بونون يئري اورا دئييل. ادبيیاتدا دا بئله اولماليدير. اثر هر نهدن اؤنجه ادبيیات اولماليدير. شاعيرانهليك بحثينده دئدييم كيمي ائله بورادا دا هر مسله ائستئتيكا و پوئتيكا فيلتئريندن كئچمهليدير. ائستئتيكايا دايانان پوئتيكا متنين اساس مئتودودور.
سون واختلار بيزيم ادبيیاتدا دا ائروتيك ادبيیات آدينا بحثلر و اثرلرين گئتدييني ايزلهميشم. بو مسله ده قوزئي ادبيیاتينين شراييطيني و اونا ياناشماغيميزين جينسينين فرقلي اولدوغونو ظنن ائديرم. آمما بير تنقيدچي كيمي گونئي ادبيیاتيندا بو ادبيیاتا يئر يوخدور دئيه بيلمهرم لاكين يارانان اثرلرين كئيفييتلريني نظرده توتاركن عومومن اونون پوبليسيستيك كؤكلريني ادبي جيدديليكدن اوستون گؤرورم. منجه بو مسله ادبيیاتيميزين بو گونكو وضعييتينده ان جيددي ادبي پروبلئميميز دئييل. بونون بيزلرده پوبليسيستيك ايشلهيي واردير. هردن بحثلريميزي اساس مسيريندن ده يايينديرا بيلر. بير شخصي سلقه حئسابلانسا من «ادبيیاتدا ائروتيكا»ني «ائروتيك ادبيیات» تئرمينيندن داها اوستون دهيهرلنديريرم.
3. بو دانیشیقدا، «داستان کوتاه» آنلامیندا «اؤیکو» دئدیییمده، سیز کسکینلیکله «حیکایه» سؤزونو ایشلَتدینیز... یازی شکلینده گئتمهدییی دارتیشمالاریمیز قیراقدا قالسین، آنجاق سیزه اورَکدن سایغی بَسلهدیییمدن، بورادا بوتونلوکله «حیکایه» سؤزوندن یارارلاندیم. بو وورغولامانین سببی نهدیر؟ نییه «حیکایه»؟!
تحكييه ژانرلاري آراسيندا اولان حودود چوخدا موعيين جيزگيلرله آيريلمير و اوصولن تركيب ائتمهنين بوتون صنعت ژانرلاريندا اساس رول اويناديغينا دوشونرسك، هئچ بير بؤيوك اثري موطلق ايدديعا ائتديي ژانرين سينيرلاريندا گؤره بيلمهيهجهييك. آمما بو حودودو تعيين ائتمه ادبي تنقيدين اساس لوازيماتيني الده ائتمك دئمكدير.
ان اسكي دؤورلردن ياشايان تحكييهچيليك، موختليف زامانلاردا و شراييطده موختليف اؤزللييه داياناراق فرقلي ژانرلارين يارانماسينا سبب اولموشدور. كلاسيك فضادان مودئرن فضايا گيرديكده هر ژانر اؤزونو يئني شراييطله تطبيق ائديب، اؤز مودئرن ادبي نؤوعونو ياراتميشدير. مثلن «رومان»، «رومانس»ـين مودئرنلشمهسيدير و «حيكايه» ده؛ «ناغيل»، «تمثيل» و «حيكايت»ـين يئريني توتوبدور.
مودئرن تحكييه نؤوعو، كلاسيك نؤوعلريله، اثرين داخيلي دييالئكتيكاسينا اساسلانمادا فرقلهنير. بورادا اينسان پسيخولوگيياسي و حاديثهلرين داخيلي نهدنلرينه ديققت واردير.
بو فلسفهسي دهييشميش ژانرلارين، اسكي فورمالاريیلا آددا دا، فرقلريني نظرده توتماميز گركدير. يعني تئرمينلري عئلمي و ديلين طبيعي آخاريني نظرده توتاركن ياراتماليييق. مودئرن تحكييهنين اساس قايناغي غرب اولان يئرده اورادا گئدن تئرمينلرين قبولا آلينما پروسهسي بوتون دونيا ادبيیاتلاريندا اؤرنك كيمي گؤتورولموشدور. بعضن تئرمين ائله اورادان گلميشدير. ميثال اولاراق هئچ كيم «رومان» سؤزجويونه يئرلي بير قارشيليق تاپما سيخينيسيندا دئييل. ائله همين مئتودا اساسلانساق، كلاسيك نؤوعلريميزي «ناغيل» عونواني آلتدا يئكونلاشديرماق اولار. «خالق ناغيللاري»، «تمثيللر»، «حيكايتلر» و باشقالاري بوسيرادانديرلار. يعني هاميسي شيفاهيلييه و ديالئكتيكانين ضعيف گئتمهسي اؤنونده آچيق تخييوله دايانيرلار. «ناغيل» سؤزجويونون ده عربجهده «نقل» سؤزجويوندن اولماسي، بو مسلهنين اينگلترهده «Tale» سؤزجويونون نه درجهده يئرينه اوتورا بيلمه قابيلييتيني گؤستره بيلر.
تحكييه سؤزجويو ايسه «Fiction» يئرينده اوتورماليدير. مودئرن تحكييه ژانرلاري اؤز آدلاريیلا تانيليرلار. «رومان»، «پووئست»، «اوچرئك»، «فئليئتون» و ان چوخ موناقيشهلي و ايمكاناتلي ژانر اولان «حيكايه» ژانري. بونلار هاميسي مودئرن تحكييه ژانرلاريديرلار.
آمما «حيكايه» ژانري حاقدا نئچه ايضاحي گركلي سانيرام:
بو ژانري «حيكايت» نؤوعونون مودئرنلشميشي كيمي ده قلمه وئرمك اولار. «رومان» سؤزجويونون ده، «رومانس» سؤزجويونه بنزَريشي همين فلسفه اساسيندا اولموشدور. يعني «حيكايت»، «حيكايه»يه چئوريلينجه مودئرنلشمه پروسهسيندن كئچمهليدير. ايلك مودئرن تحكييهچيلر بو يازديقلاري و غربده«Short story» آدلانان ژانري «حيكايه» آدلانديرميشلار. هئچ بير كلاسيك متنده «حيكايه» محض بو فورمادا ايشلهنيلمهميشدير. البتته ايلك يازارلار او زامانين عرب اليفباسيندا يازديقلاري متنلرده فونونتيك قايدالاري نظرده توتولماديقلاري اوچون بو سؤزجويو «حكايه» فورموندا يازميشلار. بوتون آذربايجان، توركييه و باشقا تورك اؤلكهلرينده بئله اولموشدور. لاتينلشمه فونوتيك قايدالارا آرتيق ديققت طلب ائديردي. توركييهده «ə» حرفي اولماديغيندان سؤزجوك «Hikaye» فورماسيني آلميشدير. عيراق توركلري «حيكايه» يازميشلار. آمما قوزئي آذربايجاندا، آذربايجان توركجهسينين قيرامماتيكا و اورتوقيرافيياسيندا ايلك نسلين فارس و عرب كؤكلو سؤزجوكلره اساسلاناراق، بو ديللرين قيرامماتيكا و تلففوذلرينه دايانديقلاري حالدا سؤزجويو غلط اولاراق«Hekayə» ضبط ائلهميشلر. بو پروسه صيرف بو سؤزجوكده اوز وئرمهميشدير. آذربايجانين توركجهسي هله اؤز قيرامماتيك اؤزلليكلريني ثبت و تدوين ائتمهميشدي و ضياليلار روس ديلي آخيمي اؤنونده فارس و عرب قيرامماتيكايا ضيمني اساسلانمالاري وار ايدي. حال بو كي فاسجادا بو سؤزجويون ايلك هيجاسيندا گئدن e سسي آذربايجانجادا i سسينه دؤنمهلي ايدي. كوتله ديلينين ده ياتيمي «حيكايه» تلففوذوندهدير و آذربايجانلينين فونوتيك حنجرهسي «حئكايه» دئمكده چتينليك چكير. منجه توركييه و عيراقدا گئدن تلففوذ دوزدور و بيزده ده بئله اولماليدير. باشقا سؤزجوكلرده ده بئلهدير: «رئوايت» يئرينه «ريوايت» ، «ائنسان» يئرينه «اينسان» و...
آذربايجان لاتين اورتوقيرافيياسيندا گونئي آذربايجانين اؤزلليكلري نظرده توتولماديغيندان و گونئيين، قوزئي اورتوقيرافيياسيندا تأثيرينين آز اولدوغوندان بيز ده بو اورتوقيرافيياني رعايت ائتمهليييك. يعني لاتينجه متنلريميزده بو موصطلح غلطي يعني«Hekayə»ني ايشلتمهميزي ضررسيز بيليرم. لاكين عرب ايفباسيندا موطلق «حيكايه» يازماليييق. بو، سؤجويون ديل قيرامماتيكاسي و فونوتيك دييالئكتيكا قايدالاري اساسيندا يارانان فورماسيدير. بورادا ژانرين ديالئكتيكي اينكيشافي سؤزجويون ديلده گئدن ديالئكتيكي اينكيشافيلا تطبيق اولونور.
آمما سون ايللرده، گاهدان ايشلهنيلن «اؤيكو» سؤزجويو حاقدا. بو سؤزجوك قوزئي آذربايجاندا موطلق ايشلهنيلمير و آنادولو ادبيیاتي ايله ايلگيلي اولمايان شخص اوچون آنلاشيلان بير تئرمين دئييل. توركييهده ايسه چوخ يئني بير تئرميندير و حتتا پروفئسسيونال تحكييهچيلر ده بئله گاهدان اونو ايشلتمكدن چكينيرلر. «ياشار كامال»، «عزيز نسين»، «اورهان كامال» و بوتون بؤيوك كلاسيكلهشن يازارلارين كيتابلاري اوزره «Hikaye» يازيليبدير. ان يئني چاپلاردا دا هله بئله گئدير. منجه بو سؤجويون آذربايجان توركجهسينده نه كؤكلو اولوب-اولماماسي پئشهكار لوغتشوناسلاريميز طرفيندن آراشديريلمايينجا و اونون نه اولدوغو بللي اولمايينجا، اوندان ايستيفاده ائتمهمهليييك. چوخلو توركييه توركجهسينده عئلمي توجيهلري اولان تئرمينلر، آذربايجانجادا چاتيشمامازليق ياراديرلار. پس سؤزجويون اورادا گئدن توجيهيندن اؤنجه يئرلي شاخيصهلره باخماليييق. مسلهده بير آز مودا گيريشمك واردير. توركييه ادبيیاتي دونيادا تانينميش و اؤنملي ادبيیات اولدوغو اوچون، بيز ده اونلارا اوخشاماق ايستهييريك. بو پروسهيه تاي، قاباقجالار دا، ادبيیاتيميزدا اوز وئرميشدير. جوغاتاي (اؤزبك) ادبيیاتي «امير عليشير نوايي» كيمي بير داهينين اثرلري نوفوذويلا بوتون تورك ادبيیاتلاريندا ائتكي بوراخميشدير. آنادولودا و آذربايجاندا چوخلاري جوغاتايجا يازماغا گيريشميشلر. «مسيحي»نين ديوانينا باخا بيلرسينيز. آمما ادبيیاتين اساس يولو يئرليليكدن گئدير. توركييهنين ادبيیاتدا و اؤزلليكله روماندا الده ائتديكلري چوخ دهيرليدير و بير تورك اولاراق، بيزلره گووهنمهليدير ده. اؤيرهشمك موضئعينده ايسه توركييهلي موخاطبلردن سونرا دايانانلار سيراسيندا اولدوغوموز داها خوشبختليكدير. آمما ياراديجيليقدا و تئرمينولوگيياميزدا موطلق يازديغيميز ديلين يعني آذربايجان توركجهسينين طلباتيني نظرده توتماليييق.


