تنقید 32. (آیاقلاریمی هارا سئوسَم قویاجاغام، مهدی نظری)

آیاق­لاریمی هارا سئوسَم قویاجاغام!

(فهیمه مصطفی­پور یازدیغی «بؤیوک آغا نه واخت گله­جک» اؤیکوسونه بیر باخیش)

مهدی نظری

 

چاغداش تحکییه ادبیاتی (ادبیات داستانی)، هنر و توپلوم (جامعه) کیمی دَییشیلمَک حالیندادیر. بو دَییشیلمه­نین آدینی ایره­لیله­ییش قویوب قویماماغیمیز دا، اؤزو باشقا بیر مسئله. دونیا ادبیاتی چوخدان بَری مدرن و پست­مدرن آخین­لارینا قوشولوب­دور. بیزیم ادبیاتیمزدا دا آزاراق بو آخین­لارین ایزینی گؤرمک اولار. بونا باخمایاراق کی، "مدرن و پست­مدرن ادبیات، سنت­ـندن مدرنیته­یه اوغرایان توپلومدا یارانا بیلَرمی یوخسا یوخ" سورغوسو  اینسانی علومدا، ها بئله هنر و ادبیاتدا، چکیشلی – برکیشلی بیر مبحث ساییلیر.

هر حالدا، بوردا یئرسیز اولدوغونا گؤره، بو بحثدن واز کئچیب، «بیزیم اؤیکو ۴۰» باشلیغی آلتیندا گئدن "فهیمه خانیم مصطفی­پور"ون «بؤیوک آغا نه واخت گله­جک» حیکایه­سینی اوخودوغوموزدا، اونو مدرنیزم آخینیندان اؤنجه یارانمیش رئالیزم مکتبی اساسیندا یازیلمیش بیر اثر گؤروروک. ]وورغولاییم کی، مدرنیزم و پست­مدرنیزم ادبیات وهنرده آخین (جریان) و دوروم (موقعیت) کیمی تعریفلَنیر آمما رئالیزم ادبی مکتب و بیر سبک کیمی تانینیر و آیری مکتب­لر کیمی قورال­لاری و اؤزل آنلامدا مانیفستی وار.[ آنجاق هانسی مکتب یوخسا سبکده یازماقدان اؤنملی، اؤیکونون هر فاکتی­نین اؤز یئرینده گتیرمه­سی­دیر و منجه «بؤیوک آغا نه واخت گله­جک» حیکایه­سی اؤز حددینده بو گؤرَوی (وظیفه­نی) یئرینه یئتیریب­دیر.

اؤیکو ـ ساده، ایستی­قانلی و آخارلی بیر اثر کیمی حیس­ـه اؤنم وئردییینده، تکنیکدن ده واز کئچمه­ییب، بیر سیرا چاتیشمامازلیق­لارییلا بئله یئنه باشاریلی بیر اؤیکو ساییلا بیلیر.

اؤیکو، "اول شخص" ایله روایت اولور و خطی بیر روایتی وار. بو راوی­نین واسیطه­سییله اوخوجو اصلی کاراکترین یاشامینی و ایچینده­کی اظطیراب، قورخو و اومیدلارییلا تانیش اولور. اؤیکونون قورغوسونا (طرحینه) باخدیغیمزدا، بو راوی­نین اولماسی گرَکلی گؤرونور و دئمک راحاتجاسینا بو واسیطه­یله ایلک کاراکترین ایچ دونیاسینا گیرمک اولور. وورغولادیغیمیز کیمی، اؤیکو خطی بیر روایتله قاباقا گئدیر؛ یعنی بیر نؤقطه­ده باشلانیب، آردی اولاراق، بیر نؤقطه­ده ده سونا چاتیر. تحکیه ادبیاتیندا، و اؤزللیکله رئالیزم مکتبینده بو روایتله یارانان اثرلرین اؤرنه­یی (نمونه­سی) چوخدور. بو نوع روایتین ]هر روایت کیمی[، گوج و چیخاری ایله یاناشی چتینلیک­لری ده وار. او جومله­دن، گؤز قیرپیمیندا یوروجو و خنثا بیر اثرین یارانماسینا سبب اولا بیلر کی، بو اؤیکونون قورغوسونون قورولوشو (ساختاری)، یازارا اوغورلا بو بوتکنیکدن استیفاده ائتمک ایمکانینی یارادیر. اؤیکونون قورغوسونا دیقت یئتیرسک، "تعلیق" فاکتینی اوندا گوجلو بیر اؤزللیک کیمی سئچه بیلَریک. بو فاکت، و داها دوغروسو اوندان یاخشی قوللانماق، اوخوجونون اؤیکونو سونونادک اوخوماسینا سبب اولور... 

 

ادامه نوشته

بیزیم اؤیکو 40. (بؤیوک آغا نه واخت گله­جک، فهیمه مصطفی­پور)

مین بیر گئجه: فهیمه مصطفی­پور (تبریز، ۱۳۶۶). آشاغیداکی اؤیکو، آنا دیلیمیزجه اونون ایلک اثری­دیر. اؤیکوسئورلر، بو گله­جک­لی یازیچی­نین آدینی یادلاریندا ساخلاسین­لار! ـ حیکایه­سینی اوخویاندان سونرا، نه دئدیییمی بیله­جک­سیز...

(بو ادبی تانیشلیغا سبب اولان سایغیلی یازیچی و شاعیر، رقیه کبیری­دن ده تشککور ائتمکدن واز کئچمک اولمور. یاشاسین!)  

 

خالچالیغین اؤزل سؤزجوک­لریندن: ــــــــــــــــــــــــــــــ

 نازیک آرغاج: تار و پود فرش/  لای: یک ردیف یا یک رج/  دفه (دف): ابزاری برای کوبیدن تار تا گره­های فرش محکم شود./  آرغاج: تار و پود/  لور: ده پانزده گره همرنگ انتهای فرش، آخرین حاشیه فرش./  متدی قیرمیزی: قرمزِ همرنگ متن فرش. قرمز همرنگ رنگ زمینه./  بالاش (بالاشیه): دو تا حاشیه­ی کوچک فرش که حاشیه بزرگ در وسط حاشیه­های کوچک قرار دارد.

***

 

بؤیوک آغا نه واخت گله­جک

فهیمه مصطفی­پور

 

ایلمَک­لری بیر به بیر سالیرام. بئلیم قورویوب، آمما سایمیرام. بالاشی­نین آخیرینجی­سینی سالیریق. اون­یئددی لای لوردن سونرا، فرش قورتولاجاق. گؤردویوم پوتون­لارا گؤره، الیم ائله قیزیشیپ کی، آنام دئییر: ـ «نه اولوب تله­سیسَن؟»

ـ «هن دا به...! صاباح هفته­لیییمیزی وئرنده، اوش دؤرد تومن شایدانا وئرجک، بیر آز دا سن وئرسَن، بیر جوت پوتون آلارام. اؤزون دئمیسن...!»

ـ «آی بئلیم!»، آنام دئییر، دَفه­نی تئز تئز تاپدایا تاپدایا، ـ «دَده­زی تون به تون دوشسون. نئجه جاوانلیقدا گئدیپ بیر ایش صاحابی اولمادی. ایندی عؤمرومون سون چاغیندا اوتورموشام ایلمک سالیرام. اوتوز ایل قاباق، ارتش­دن چیخاندا، دئدیم چیخما. هئچ اولماسا، بیر تؤرَلی ایش تاپ، سونرا چیخ. فیکرین وئردی عطر اودکلونا. شالواریمین اوتوسو گرَک قارپیز کسه. ایندی ده آتمیش یاشیندا هله فهله­لیغا گئدیر.»

پئشمان اولدوم دئمه­ییمدن. فرش اوسته هر واخت بیر سؤز آچیلسایدی، آنام لای چیخینجان دئیینَردی. هله چوخ شوکور کی، اون­یئددی لای قالیر. نازیک آرغاجی آنام چکیر تاپدالاییر. یئتیشدیک لورا. بیر کلف، متدی قیرمیزیدان آچیب باشلاییرام. "تربیت"­ـده گؤردویوم پوتون­لار یادیما دوشوب، تئز تئز ایلمک سالیرام. آخیر ایلمه­یی سالیب، تخته بنددن آپبیلیرام یئره...

ادامه نوشته

بیزیم اؤیکو 39. (هاردایدین؟!، واله شیری)

مین بیر گئجه: «سوس» آدلی اؤیکو توپلوسو، (کیتاب شکلینده) اوندان اوخودوغوموز سون اثردیر. اونون تبریزده­ ـکی حیکایه کلاس­لاری­نین تعریفی گلیب اردبیله ده چاتمیش­دیر. آشاغیداکی حیکایه­نی ایلک اؤنجه «مین بیر گئجه»ـ­دن یاییملادیغینا گؤره، اوندان تشککور ائدیرم.  

***

 

هاردایدین؟!

واله شیری

 

... ،

"هاردایدین؟…"

بونو آناسی دئییب، ایکی آددیم اوغلونا دوغرو ایرَلندی. دستمال الینده، گؤزلری قیپ-قیرمیزی قیزارمیشدی.

اوغلان آچاری چیخاردیب، قاپی­یا سالاندا، ائوده­کی­لر هامیسی دیک داشلاندیلار. آتاسی اوز دؤندریب، پنجره­یه باخدی. هئچ یئریندن ده ترپنمه­دی. آداخلیسی سولغون حالدا، ال­لرینی میزه دایاق ائدرکن، دوداق­لاری تپیدی. بیر سؤز دئمه­یه دوداق­لاری بیر یئره یوووشمادی. اوغلانین چاشکا-لوشکا یولداشی باشینی بولادی. تکجه، آناسی دستمال الینده، باغرینی آچیب، ایکی آددیم قاباغا ایرلندی. دئدی، "هاردایدین؟" سؤزونون دالیسینی گتیرنمه­دی. قول­لارینی یانا آچیب، کؤکسونو اؤتوردو. "هاردایدین اوغلوم؟..."

اوغلان آرخا چانتاسی چییینینده، شاشمیشدی. هویوق-هویوق ائوده­کی­لره باخیردی.

*

...، اورَ­یینی بوشالدیب، نفَسینی دَردی. آرخا چانتاسینی باشینین آلتینا قویوب، آرخاسی اوسته اوزاندی. قول-قیچینی تیر اوزالتدی. گؤزلرینی تاوانین تیرلرینه زیلله­دی. چوخ چکمه­دی، کیرپیک­لری یومولوب، درین بیر یوخویا بوروندو... 

ادامه نوشته